CracowWeddings

www.cracowweddings.com

Angelika +48 504 017 311
Piotr +48 721 764 000

Jak robiły to nasze babki cz.1

14 lutego 2009

264651472Po dzień dzisiejszy wszystkie elementy ślubu i wesela podlegają zasadom i regułom, uświęconym wielowiekową kulturą. Są one zakorzenione w tradycji i stamtąd się wywodzą. Choć dzisiejszy ślub i wesele zasadniczo różnią się od zwyczajowych uroczystości obchodzonych z tej okazji w dawnych czasach, jednak to one stanowią zasadniczy rdzeń i są źródłem wiedzy i tradycji dla nowożeńców po dzień dzisiejszy. Dlatego warto wiedzieć jak wyglądał tradycyjny ślub i wesele,  w którym brały udział nasze prababki.

Swaty czyli podchody
Inaczej zmówiny, dziewosłęby, Swadźba ? była to oficjalna wizyta przedstawiciela pana młodego w domu rodzinnym panny na wydaniu. Dawniej małżeństwa bardzo często były umowami zawieranymi między dwoma rodzinami, często traktowane jako interes, dzięki któremu gospodarstwo zyskiwało siłę roboczą oraz posag, kiedy to do rodziny pana młodego sprowadzała się jego żona. Dlatego tak ważny był odpowiedni dobór przyszłych współmałżonków. Upoważniano do tego specjalnego człowieka czyli swata. On to, jako pośrednik, agent, wywiadowca, musiał się wywiedzieć, kto i gdzie miał dziewczynę godną podarowania. Dopiero wówczas rodzina mężczyzny mogła o nią zabiegać.
Swaty przebiegały zwykle według ustalonego przez tradycję wzorca. Na około trzy tygodnie przed planowanym ślubem do rodziców panny młodej przybywał swat, często w towarzystwie krewnych pana młodego. Powód wizyty nigdy nie był oficjalnie ogłaszany ? najczęściej przychodzili pod pozorem kupna lub poszukiwania zaginionej gęsi, owcy, jałówki, itp. To rodzina dziewczyny decydowała zwykle o ewentualnym wydaniu córki za mąż. Samą zainteresowaną pytano czy się zgadza jedynie dla formalności. Jeśli rodzice akceptowali kandydaturę przyszłego zięcia, swaty przypieczętowywano przyniesioną przez swata wódką.

Zaręczyny czyli umowa gwarancyjna
Przypieczętowaniem swatów były zaręczyny, zwane także zrękowinami lub zmówinami. W Polsce należały do najdawniejszych zwyczajów weselnych. Narzeczeni składali sobie przyrzeczenie zawarcia małżeństwa. Odbywało się to zawsze w obecności świadków. Gwarancją dotrzymania umowy było podanie sobie rąk przez młodych lub ich przedstawicieli i złożenie vadium czyli stosownej opłaty.
Przebieg zaręczyn był zwykle podobny. Starosta weselny (ojciec panny młodej) prowadził młodych trzykrotnie dookoła stołu, na którym leżał bochenek chleba lub pleciona kukiełka. Narzeczeni siadali przy stole, czasem dotykali czołami lub podawali sobie ręce na chlebie, które starosta związywał chustą. Pytał przy tym trzykrotnie rodzinę panny młodej: ?Z wolą czy z niewolą związana??. Za każdym razem krewni odpowiadali: ?Z wolą?. Starosta rozwiązywał ręce młodych, przełamywał chleb na pół i dawał narzeczonym. Ci zjadali po kawałku, resztę rozdzielając między wszystkich uczestników obrzędu. Podczas zaręczyn początkowo młodzi wymieniali się wiankami, a w późniejszym czasie pierścieniami zaręczynowymi i prezentami. Panna młoda obdarowywała narzeczonego własnoręcznie uszytą koszulą lub chustką, pan młody dawał narzeczonej ozdobną żelazną przetyczkę do kądzieli, rzeźbioną przęślicę oraz dwie pary trzewików ? dla panny młodej i jej matki. Swoją parę panna młoda rzucała przez ramię w kierunku drzwi, na znak że gotowa jest odejść z domu. Po tych ceremoniach młodzi stawali się oficjalnie narzeczonymi, byli po przysiędze czyli ?po słowie?. Tej umowy nie można było już zerwać.
W okresie wcześniejszym złączenie rąk na chlebie w obecności rodzin i świadków przez starostę uznawane było za oficjalny akt zaślubin. Później dopiero zawierane było ono w kościele. Zaręczyny uznać można zatem za pierwotną, świecką formę zawierania małżeństw.
Po wszystkich tych ceremoniach ustalano termin ślubu, dawano na zapowiedzi w kościele, ustalano sprawy organizacyjne związane z weselem, omawiano sprawy majątkowe i wyposażenie młodych na nową drogę życia.

Wieczór przedślubny czyli pożegnanie panieństwa
Inaczej nazywany wieczorem dziewiczym, wieńczynami, rózgowinami jeśli odbywał się w domu panny młodej lub wieczorem kawalerskim gdy urządzał go pan młody. Ważne, symboliczne znaczenie miał przed wszystkim wieczór panieński, ostatni wieczór spędzany przez pannę w rodzinnym domu, w gronie druhen i starościn. Starościny piekły wówczas weselne ciasta, dziewczęta natomiast wiły wianki dla siebie oraz koronę ślubną dla panny młodej, ubierały rózgę weselną czyli jeden z najważniejszych rekwizytów obrzędu weselnego. Była to gałąź sosny, świerku lub jałowca ozdobiona jabłkami, orzechami, zielonymi gałązkami, ptasimi piórami i wstążkami. W dniu ślubu była ona przekazywana staroście weselnemu. Stanowiła ona atrybut jego godności i jednocześnie była symbolem wesela.
Do połowy XIX w. ważnym elementem przedślubnego wieczoru były rozpleciny. Późnym wieczorem do domu panny młodej przybywali mężczyźni. Odprawiano wówczas obrzęd inicjacyjny, polegający na rytualnym rozpuszczeniu i rozczesaniu dziewczęcego warkocza panny młodej przez starszego drużbę, starostę lub pana młodego. Rozpleciny wyprawiano tylko dziewicom. Był to obrzęd wyrażający oddanie panny młodej, jej wianka i warkocza panu młodemu, zgodę i aprobatę rodziny na utratę dziewictwa w legalnie zawieranym związku małżeńskim i na pożycie małżeńskie młodej pary.
Wieczór kończył się odśpiewaniem pieśni pożegnalnych skierowanych najpierw do pana młodego, drużbów i na koniec do panny młodej.
Wieczór przedślubny był pożegnaniem młodych przez rówieśników i ich ostatecznym rozstaniem z dotychczasowym wolnym stanem, był także pochwałą niewinności panny młodej, zachowanej aż do dnia ślubu i wesela.

Błogosławieństwo
Jednym z najważniejszych elementów w dniu wesela było błogosławieństwo rodziców. Jego zasadniczą częścią było wyprowadzenie (tzw. wywodzenie lub wywodziny) panny młodej z domy rodzinnego do kościoła. Przed błogosławieństwem następowały liczne i długie pożegnania, podziękowania i przeprosiny składane przez pannę młodą całej rodzinie, przyjaciołom, a także domowi, sprzętom, itp. Bezpośrednio przed wyjazdem do kościoła rodzice panny młodej zasiadali pod świętymi obrazami za stołem nakrytym białym obrusem, gdzie stał krzyż, woda święcona i kropidło. Po rytualnym pożegnaniu panny z całym domem, młodzi klękali przed rodzicami, rodzice ich błogosławili, żegnali znakiem krzyża, kropili święconą wodą. Niekiedy unosili nad ich głowami chleb i sól i polecali młodą parę boskiej opiece.
Wierzono, że uroczyste błogosławieństwo rodziców jest nie mniej ważne niż ślub w kościele; to ono miało chronić młodą parę od złego, zapewnić jej szczęście i miłość wzajemną, a także długie życie w dostatku.
Błogosławieństwo rodziców wyrażało zmianę stanu i statusu społecznego panny młodej. Był to ważny etap podczas dnia zaślubin. Po odbytym błogosławieństwie cały orszak weselny wyruszał do kościoła. Po ślubie odbywało się zazwyczaj bardzo huczne, pełne zabaw i ówczesnych zwyczajów wesele, między innymi częstowanie i wspólne spożywanie obrzędowego korowaja czyli ciasta weselnego.

Oczepiny czyli powitanie w gronie mężatek
To jeden z najważniejszych obrzędów celebrowanych podczas wesela. Wprowadzeniem do oczepin były często rozpleciny i obcięcie warkocza, który przystoi tylko pannom. Potem modą mężatkę sadzano na dzieży chlebowej czyli drewnianym naczyniu przeznaczonym do wyrobu zakwasu, rozczyniania i wyrastania ciasta chlebowego. Był to tzw. chlebowy tron, symbolizujący czekające pannę obowiązki i jej nowy status ? gospodyni i żywicielki rodziny. Starościny zdejmowały jej z głowy panieński wianek ślubny i nakładały czepek małżeński. Panna zgodnie z tradycją trzy razy musiała czepek z głowy zerwać, by pokazać swoje przywiązanie do stanu panieńskiego. Podczas oczepin panna na kolanach trzymała talerz, do którego goście weselni rzucali pieniądze ?na czepek?.
Oczepiny były symbolem zmiany stanu i statusu społecznego panny młodej. Stanowiły rytualne przejście z grona panien do grona mężatek.

Pokładziny czyli? ostateczne potwierdzenie
Pokładziny to rytuał uprawomocniający zawarcie związku małżeńskiego. To akt płciowy poświadczony przez świadków, uczestników wesela, który potwierdzał małżeństwo i wszystkie wcześniejsze związane z tym umowy. Był to końcowy akt domowych uroczystości weselnych. Pokładziny zawsze odbywały się według utrwalonego przez tradycje schematu. Przestrzegano zasady, by pierwszy akt płciowy pary młodej (rzeczywisty lub symulowany) miał cechy jawności i odbywał się pod społeczną kontrolą. Przed pokładzinami następowało rytualne przygotowanie izby i posłania. Rozsypywano na ziemi grochowiny siano lub słomę, pod poduszkę wkładano szmacianą lalkę , by podczas pokładzin poczęte zostało dziecko, zboża, pieczywo i jabłka jako symbole dostatku, pomyślności i płodności, obrazek święty, by błazeństwu Bóg błogosławił, bat, męską czapkę, by pierworodnym dzieckiem był chłopiec lub chustkę, siekierkę, gdy chciano, by pierwsza urodziła się córka. Młodych odprowadzano do tak przygotowanego łoża, śpiewając pieśni zawierające aluzje do mającego nastąpić małżeńskiego pożycia, utraty dziewictwa i poczęcia dziecka. Młodych zamykano w izbie na klucz, goście natomiast wracali do zabawy i tańców.
Główną intencją i treścią dawnych pokładzin było społeczne przyzwolenie na seksualne pożycie młodej pary w związku, zawartym zgodnie z zasadami obowiązującego prawa, wiary, tradycji i obyczaju.

Przenosiny czyli przeprowadzka
Inaczej nazywane zwoziny, oddawiny, przebabiny. Była to uroczysta przeprowadzka panny młodej i jej ślubnej wyprawy na nowe gospodarstwo. Wyrażały ostateczne wyłączenie panny młodej z jej dotychczasowej rodziny i grupy panien oraz wejście nie tylko do nowej rodziny męża, ale przede wszystkim do nowej grupy społecznej mężatek i otrzymanie statusu gospodyni.
W dniu przenosin pan młody przyjeżdżał po swoją nową żonę. Druhny panny młodej pakowały cały jej dobytek wraz z przedmiotami mogącymi przydać się w nowym gospodarstwie. Potem następowały przeprosiny, podziękowania i pożegnanie panny  młodej z rodzicami. Odjeżdżała do nowego domu w towarzystwie druhen, drużyny pana młodego i sąsiadów. Tam z chlebem i solą witała ją teściowa. Przypinała do paska młodej klucze do spiżarni. Na powitanie młodej gospodyni urządzano często przyjęcie, zwane zasiedlinami lub poprawinami.